Nghề trông trẻ có ít nhất năm kiểu việc khác hẳn nhau: bảo mẫu ở lại nhà chủ, bảo mẫu đi về theo giờ, người trông theo ca hoặc ngày lẻ, cô nuôi ở nhóm trẻ gia đình và bảo mẫu, cô phụ ở trường mầm non. Chúng giống nhau ở chỗ đều chăm trẻ dưới 6 tuổi, nhưng khác nhau ở bốn điểm quyết định: bạn chăm mấy trẻ, ai đứng cạnh bạn khi có chuyện, bạn có được tách giờ làm khỏi giờ sống hay không, và mỗi kiểu việc dẫn bạn tới đâu sau năm năm.
Bảo mẫu ở lại sống trong nhà ba mẹ, chăm một hoặc hai trẻ gần như cả ngày, thường kiêm thêm việc nhà; bảo mẫu đi về làm khung giờ cố định rồi về nhà mình; người trông theo ca nhận từng buổi, từng tối, từng ngày lẻ; cô nuôi ở nhóm trẻ chăm năm, bảy trẻ cùng lúc dưới sự quản lý của chủ nhóm; bảo mẫu ở trường làm trong một tổ chức có nội quy, có giáo viên đứng lớp và có người phụ trách. Bài này đặt năm kiểu việc cạnh nhau từ phía người đi làm, để bạn chọn đúng kiểu hợp sức khoẻ, hoàn cảnh gia đình và mục tiêu của mình trước khi nhận lời ai.
Năm kiểu việc đặt cạnh nhau
Bảng dưới không có con số thu nhập vì mức trả thay đổi theo vùng, theo nhà và theo thời điểm. Thứ đáng so là cấu trúc công việc, thứ quyết định bạn có làm lâu được hay không.
| Kiểu việc | Số trẻ thường gặp | Giờ giấc | Ai ở cạnh khi có sự cố | Điểm cần cân nhắc |
|---|---|---|---|---|
| Bảo mẫu ở lại | 1–2 trẻ, đôi khi thêm anh chị lớn | Gần như cả ngày, có khi thức đêm | Ba mẹ hoặc ông bà, thường đi vắng ban ngày | Ranh giới giờ làm và giờ nghỉ dễ nhoè; việc nhà hay bị cộng thêm |
| Bảo mẫu đi về | 1–2 trẻ | Khung giờ cố định, ví dụ theo giờ hành chính của ba mẹ | Thường làm một mình trong nhà | Đi lại hằng ngày; ba mẹ về muộn là bạn về muộn |
| Trông theo ca, ngày lẻ | Một trẻ đến vài anh chị em | Từng buổi, tối, cuối tuần, ngày lễ | Làm một mình, nhà lạ | Mỗi lần một nhà mới, phải học nhanh; thu nhập không đều |
| Cô nuôi nhóm trẻ gia đình | Nhiều trẻ cùng lúc, nhiều độ tuổi | Theo giờ mở cửa của nhóm | Chủ nhóm, cô nuôi khác | Sĩ số và nhịp làm nặng; chất lượng nhóm quyết định rủi ro của bạn |
| Bảo mẫu, cô phụ ở trường mầm non | Cả lớp, cùng giáo viên | Theo ca của trường | Giáo viên, tổ trưởng, ban giám hiệu | Nội quy chặt; có đường học lên nếu muốn |
Đọc bảng theo hàng ngang sẽ thấy một quy luật: càng làm một mình thì càng cần phán đoán độc lập, càng làm trong tổ chức thì càng cần chịu được nội quy và nhịp chung. Không kiểu nào "dễ" hơn, chỉ có kiểu hợp với bạn hơn.
Bảo mẫu ở lại: gần trẻ nhất, cũng dễ mất ranh giới nhất
Bảo mẫu ở lại thường được tìm khi trẻ còn rất nhỏ, ba mẹ đi làm cả ngày và nhà không có ông bà phụ. Bạn có chỗ ngủ, ăn cùng nhà, chăm trẻ từ lúc dậy tới lúc ngủ, nhiều nhà còn nhờ trông đêm khi trẻ dưới một tuổi thức bú. Điểm mạnh của kiểu việc này là gắn bó: bạn hiểu trẻ đến từng tiếng khóc, trẻ coi bạn là người thân. Nhiều bảo mẫu ở lại làm với một nhà ba, bốn năm, đến khi trẻ vào mẫu giáo.
Rủi ro lớn nhất là ranh giới. Khi sống trong nhà chủ, giờ nghỉ của bạn rất dễ biến thành "tiện tay trông giúp một chút". Buổi tối ba mẹ về nhưng trẻ vẫn quấn bạn, ngày chủ nhật cả nhà đi chơi và rủ bạn đi cùng để "có người bế". Những lúc ấy không ai ác ý, nhưng cộng lại thành một tuần không có giờ nào là của riêng mình. Người làm lâu năm thường nói rõ ngay từ đầu: giờ nào là giờ làm, ngày nghỉ là ngày nào, nghỉ thì có được ra ngoài không, việc nhà gồm những gì và không gồm những gì.
Kiểu việc này hợp với người không vướng con nhỏ ở nhà, chịu được việc sống chung với nề nếp của gia đình khác, và có đủ sức khoẻ để ngủ không trọn giấc trong giai đoạn trẻ sơ sinh. Nó ít hợp với người cần về nhà mỗi tối, người khó ngủ ở chỗ lạ, hoặc người dễ tủi thân khi phải nhìn sắc mặt người khác hằng ngày.
Bảo mẫu đi về và trông theo ca: tự do hơn, đòi hỏi tự lập hơn
Bảo mẫu đi về làm khung giờ cố định, thường bám theo giờ đi làm của ba mẹ, rồi về nhà mình. Bạn giữ được đời sống riêng, nhưng đổi lại phải tính chuyện đi lại, và giờ về phụ thuộc vào giờ ba mẹ về. Một buổi tắc đường của ba mẹ là một buổi bạn về muộn. Vì vậy câu hỏi thực tế khi nhận việc là: nếu ba mẹ về muộn quá giờ, tính thế nào, và có ai thay được không.
Trong giờ làm, bảo mẫu đi về thường ở một mình với trẻ. Không có ông bà, không có đồng nghiệp, mọi quyết định nhỏ như cho trẻ ngủ thêm hay đánh thức, có ra công viên không, trẻ sốt nhẹ thì báo ba mẹ lúc nào, đều do bạn tự đưa ra rồi giải thích sau. Người hợp kiểu việc này là người bình tĩnh, chủ động nhắn tin cập nhật mà không cần ai hỏi.
Trông theo ca, theo ngày lẻ là kiểu việc linh hoạt nhất: một buổi tối để ba mẹ đi đám cưới, một ngày cuối tuần, mấy ngày Tết khi bảo mẫu chính về quê. Sinh viên, người có việc chính khác, người đã nghỉ hưu sớm thường nhận kiểu này. Cái khó là mỗi lần một nhà lạ: bạn phải học trong mười lăm phút bàn giao cả thói quen ăn ngủ, đồ dị ứng, cửa nẻo, số người được đón trẻ. Người làm theo ca lâu năm luôn có sẵn một danh sách câu hỏi bàn giao của riêng mình và không bao giờ nhận trẻ khi chưa hỏi đủ.
Cô nuôi ở nhóm trẻ gia đình: nhiều trẻ, nhiều tay, nhiều quy trình
Nhóm trẻ gia đình là nơi một chủ nhóm nhận trông nhiều trẻ trong nhà ở, thường từ một tuổi rưỡi tới ba, bốn tuổi, có khi nhỏ hơn. Cô nuôi ở đây không chăm một trẻ mà chăm cả nhóm: cho ăn theo lượt, thay tã theo vòng, xếp chỗ ngủ, giữ trật tự giờ chơi. Kỹ năng cần nhất không phải sự âu yếm từng trẻ mà là khả năng nhìn bao quát và làm việc theo quy trình cùng người khác.
Lợi thế của kiểu việc này là bạn không đứng một mình: có chủ nhóm, có cô nuôi khác, có giờ giấc rõ, tối về nhà. Bất lợi là chất lượng nơi làm quyết định rủi ro của bạn. Một nhóm nhận quá nhiều trẻ so với số người trông, nhà chật, không tách bếp khỏi khu chơi, không có quy trình đón trả, thì người chịu áp lực đầu tiên là cô nuôi, và khi có sự cố, cô nuôi cũng thường là người bị nhìn vào đầu tiên.
Trước khi nhận việc ở một nhóm trẻ, nên xin đến xem một buổi sáng: đếm số trẻ, đếm số người lớn thật sự đứng trong phòng, nhìn chỗ ngủ, nhà vệ sinh, cầu thang, và hỏi chủ nhóm nhóm đã làm thủ tục với chính quyền chưa. Quy định về nhóm trẻ, lớp mẫu giáo độc lập do Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành; việc một nhóm có đúng quy định hay không bạn có thể hỏi trực tiếp chủ nhóm, và nếu cần thì hỏi bộ phận văn hoá – xã hội của UBND xã, phường nơi nhóm hoạt động.
Bảo mẫu, cô phụ ở trường mầm non: làm trong một tổ chức
Ở trường mầm non, công lập hay tư thục, bảo mẫu hoặc cô phụ thường làm cùng giáo viên đứng lớp: hỗ trợ giờ ăn, giờ ngủ, vệ sinh, dọn lớp, đưa trẻ đi vệ sinh, có nơi phụ cả giờ đón trả. Tên gọi mỗi trường một khác, phạm vi việc cũng khác, nên câu đầu tiên cần hỏi khi phỏng vấn là bảng mô tả công việc cụ thể và bạn báo cáo cho ai.
Điểm khác biệt lớn nhất so với làm ở nhà là có hệ thống đứng sau: có nội quy, có quy trình xử lý sự cố, có người phụ trách y tế hoặc người được phân công sơ cứu, có camera và sổ sách. Bạn bớt phải tự quyết một mình nhưng phải chịu nhịp chung, giờ giấc chặt, và đôi khi phải làm đúng cách của trường dù bạn quen cách khác.
Đây cũng là kiểu việc mở đường rõ nhất nếu bạn muốn học lên làm giáo viên mầm non sau này: được nhìn giáo viên tổ chức hoạt động hằng ngày, hiểu chương trình, quen với hồ sơ trẻ. Ngược lại, người thích sự gắn bó sâu với một trẻ, thích tự chủ giờ giấc, hoặc không chịu được môi trường đông người ồn ào thường thấy trường học mệt hơn chăm tại nhà.
Chọn kiểu việc: bốn câu hỏi nên tự trả lời
Bạn cần về nhà mỗi tối không? Nếu có con nhỏ, cha mẹ già hoặc việc nhà riêng phải lo, bảo mẫu ở lại gần như bị loại. Đừng nhận việc ở lại với ý định "tuần về một hai lần" khi chưa nói rõ với ba mẹ từ đầu.
Bạn chịu được làm một mình hay cần người bên cạnh? Người dễ lo lắng khi phải tự quyết thường an tâm hơn ở nhóm trẻ hoặc trường. Người thích tự chủ, không thích bị giám sát từng bước thì hợp chăm tại nhà.
Sức khoẻ của bạn chịu nhịp nào? Trông đêm, bế trẻ sơ sinh nhiều giờ, cúi người thay tã cho nhiều trẻ mỗi ngày là ba loại tải khác nhau. Lưng yếu thì tránh nhận nhiều trẻ nhỏ cùng lúc; khó ngủ thì tránh việc trông đêm.
Năm năm nữa bạn muốn ở đâu? Muốn mở nhóm trẻ của riêng mình thì vài năm làm cô nuôi ở một nhóm tử tế là trường học tốt nhất. Muốn thành giáo viên mầm non thì nên làm ở trường và tính chuyện học. Muốn làm lâu dài với vài gia đình quen thì chăm tại nhà và xây danh tiếng qua lời giới thiệu.
Chuyển từ kiểu việc này sang kiểu việc khác
Không ít người đi qua cả năm kiểu việc trong đời làm nghề. Một chị bắt đầu bằng trông theo ca lúc còn học, ra trường làm bảo mẫu ở lại cho một gia đình đến khi bé vào lớp mầm, rồi sang làm cô nuôi ở nhóm trẻ gần nhà để tối được về với con mình, mấy năm sau đứng ra mở nhóm. Mỗi lần chuyển, kỹ năng cũ vẫn dùng được, nhưng có thói quen phải bỏ.
Từ chăm một trẻ sang chăm nhiều trẻ, thói quen khó bỏ nhất là ưu tiên trẻ đang khóc to nhất; ở nhóm trẻ, trẻ im lặng một góc đôi khi mới là trẻ cần nhìn tới. Từ nhóm trẻ sang chăm tại nhà, cái khó lại là thiếu người để hỏi; bạn cần tập thói quen nhắn tin cho ba mẹ những điều trước đây chỉ cần quay sang nói với chủ nhóm. Từ làm ở nhà sang trường, cần làm quen với việc ghi chép và tuân theo quy trình chung dù thấy cách mình nhanh hơn.
Dù đang ở kiểu việc nào, hãy giữ một cuốn sổ nhỏ ghi lại những tình huống đã xử lý: trẻ hóc, trẻ sốt cao, trẻ lạc trong siêu thị, ba mẹ không đến đón. Khi đổi việc, đó là thứ chứng minh tay nghề rõ hơn mọi lời tự giới thiệu, và cũng là thứ nhắc chính bạn những bài học không nên học lại lần hai.
Câu hỏi thường gặp
Bảo mẫu ở lại và bảo mẫu đi về, kiểu nào thu nhập cao hơn?
Không có câu trả lời chung vì mức trả tuỳ vùng, tuỳ nhà và tuỳ phạm vi việc. Ở lại thường được tính cả ăn ở nên khoản tiền mặt và khoản được bao khác nhau; đi về thì phải tự lo đi lại và ăn uống. Khi so, hãy quy về cùng một đơn vị: số giờ thật sự phải có mặt, việc phải làm và chi phí bạn tự chịu.
Chưa có kinh nghiệm thì nên bắt đầu bằng kiểu việc nào?
Nhiều người chọn làm cô nuôi ở một nhóm trẻ hoặc bảo mẫu ở trường vì có người hướng dẫn và có quy trình sẵn. Trông theo ca một mình ở nhà lạ ngay từ đầu là lựa chọn rủi ro hơn với người chưa từng xử lý sự cố. Dù chọn gì, nên học một lớp sơ cấp cứu có thực hành trước.
Làm bảo mẫu ở lại có phải làm việc nhà không?
Tuỳ thoả thuận. Nhiều nhà gộp việc nhà vào, nhiều nhà chỉ muốn bạn tập trung chăm trẻ. Điều quan trọng là thống nhất trước bằng văn bản: việc nào thuộc phần bạn, việc nào không, và khi trẻ đang thức thì ưu tiên trẻ trước việc nhà. Một người không thể vừa trông trẻ sơ sinh vừa nấu cả bữa cho gia đình đông người.
Cô nuôi nhóm trẻ và giáo viên mầm non khác nhau thế nào?
Giáo viên mầm non phải có bằng chuyên ngành theo chuẩn trình độ mà luật quy định và chịu trách nhiệm chương trình giáo dục. Cô nuôi, bảo mẫu chủ yếu lo chăm sóc: ăn, ngủ, vệ sinh, an toàn. Ở nhóm trẻ nhỏ, ranh giới đôi khi mờ, nhưng về giấy tờ và trách nhiệm thì hai vai khác nhau.
Trông theo ca có cần ký hợp đồng không?
Nên có ít nhất một thoả thuận viết, kể cả chỉ là tin nhắn ghi rõ giờ bắt đầu, giờ kết thúc, số trẻ, cách tính khi ba mẹ về muộn và người được phép đón trẻ. Việc ngắn không có nghĩa là trách nhiệm ít; khi có chuyện, thoả thuận viết giúp cả hai bên nhớ đúng điều đã hẹn.
Nam giới có làm nghề trông trẻ được không?
Được, và đã có nam giới làm trông trẻ theo giờ, phụ trách vận động, đưa đón. Thực tế nhiều gia đình và nhóm trẻ còn dè dặt, nên người làm cần minh bạch hơn: làm ở nơi có camera hoặc có người lớn khác, thống nhất rõ quy tắc tắm và thay đồ cho trẻ ngay từ đầu.