Gắn bó với nghề trông trẻ lâu năm cần bốn việc làm song song: tích tay nghề có chủ đích thay vì chỉ cộng thêm năm kinh nghiệm, chọn một hướng đi rõ (chuyên một độ tuổi, một kiểu trẻ, hay chuyển sang đứng nhóm, đào tạo người mới), giữ danh tiếng qua từng gia đình, và lo trước cho tuổi về sau khi sức bế không còn như trước. Người làm hai mươi năm vẫn được tìm đến không phải vì làm lâu, mà vì mỗi năm họ giỏi thêm một điều cụ thể.
Nghề trông trẻ có một nghịch lý: kinh nghiệm tăng theo năm, nhưng sức lực thì giảm. Một bảo mẫu bốn mươi lăm tuổi hiểu trẻ hơn hẳn người hai mươi lăm tuổi, nhưng bế trẻ sơ sinh thức đêm thì mệt hơn. Người không tính trước thường đến một ngày phải bỏ nghề đột ngột vì đau lưng, không bảo hiểm, không tích luỹ. Bài này là bản đồ cho người muốn đi đường dài; phần chăm sức khoẻ và chống kiệt sức thuộc các trang chuyên về chuyện đó.
Tích tay nghề có chủ đích, không chỉ cộng năm
Có hai người cùng làm mười năm. Người thứ nhất làm mười lần một năm giống nhau: cùng cách chăm, cùng phản xạ, cùng lỗi nhỏ. Người thứ hai mỗi năm thêm một điều: năm nay học sơ cứu trẻ nhũ nhi kỹ, năm sau tìm hiểu ăn dặm theo khuyến cáo mới, năm sau nữa học cách xử lý trẻ giận dữ không dùng doạ nạt. Sau mười năm, người thứ hai có tay nghề khác hẳn, và ba mẹ nhận ra điều đó ngay trong buổi gặp đầu tiên.
Cách đơn giản để tích tay nghề có chủ đích là cuối mỗi công việc tự hỏi ba câu: mình đã học thêm được gì ở nhà này, tình huống nào mình xử lý chưa tốt, năm tới mình muốn giỏi thêm điều gì. Ghi vào một cuốn sổ nghề riêng. Sau vài năm, cuốn sổ ấy vừa là hồ sơ năng lực, vừa là bản đồ những điều bạn đã vượt qua.
Học nhắc lại cũng là tay nghề. Khuyến cáo về giấc ngủ an toàn, sơ cứu, ăn dặm thay đổi theo thời gian. Một bảo mẫu vẫn đặt trẻ ngủ sấp "cho tròn đầu" theo cách của hai mươi năm trước sẽ mất lòng tin của ba mẹ đọc tài liệu mới. Học lại lớp sơ cấp cứu có thực hành định kỳ, đọc tài liệu từ nguồn y tế chính thống, hỏi nhân viên y tế khi đưa trẻ đi tiêm, là những cách cập nhật không tốn nhiều tiền.
Các hướng đi trong nghề
Sau vài năm làm nghề, phần lớn người trông trẻ đi theo một trong các hướng dưới đây, hoặc chuyển dần từ hướng này sang hướng khác theo tuổi.
| Hướng đi | Phù hợp với ai | Cần tích luỹ gì | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Chuyên trẻ sơ sinh, trẻ dưới một tuổi | Người khéo tay, chịu thức đêm, sức khoẻ tốt | Kỹ năng chăm sơ sinh, giấc ngủ an toàn, hỗ trợ mẹ sau sinh theo hướng dẫn y tế | Rất nặng về thể lực; khó làm lâu khi lớn tuổi |
| Chuyên trẻ một đến sáu tuổi tại gia đình | Người thích gắn bó lâu với một gia đình | Tổ chức ngày chơi, xử lý hành vi, làm việc với ba mẹ | Xây danh tiếng qua lời giới thiệu |
| Cô nuôi chính ở nhóm trẻ | Người thích làm việc cùng đồng nghiệp, có giờ giấc rõ | Quản lý nhóm trẻ, quy trình vệ sinh, đón trả | Chất lượng nơi làm quyết định rủi ro |
| Tự mở nhóm trẻ | Người có nhà phù hợp, có kinh nghiệm quản lý | Hiểu quy định, quản lý người, tài chính nhỏ | Trách nhiệm pháp lý và an toàn lớn hơn hẳn |
| Hướng dẫn người mới | Người lâu năm, nói chuyện dễ hiểu | Kinh nghiệm tình huống, cách truyền đạt | Có thể làm cùng nhóm trẻ, trung tâm hoặc kèm người quen |
| Học lên giáo viên mầm non | Người muốn đứng lớp, có điều kiện học | Bằng sư phạm mầm non đạt chuẩn | Mất vài năm vừa học vừa làm |
Không có hướng nào cao hơn hướng nào. Một bảo mẫu chuyên trẻ một đến sáu tuổi được ba thế hệ gia đình giới thiệu nhau có thể ổn định hơn một người vội mở nhóm trẻ khi chưa sẵn sàng.
Danh tiếng: tài sản lớn nhất của người làm nghề
Trong nghề trông trẻ, phần lớn việc tốt đến qua lời giới thiệu. Một gia đình hài lòng giới thiệu bạn cho em gái, cho đồng nghiệp, cho hàng xóm; mười năm sau bạn có một mạng lưới gia đình biết tên mình. Ngược lại, một lần bỏ ngang không báo trước, một lần đăng ảnh trẻ lên mạng không xin phép, có thể theo bạn rất lâu vì các nhóm phụ huynh trao đổi với nhau nhiều hơn bạn nghĩ.
Danh tiếng được xây bằng những điều lặp lại: đúng giờ, giữ lời, báo tin trung thực kể cả tin xấu, giữ kín chuyện nhà người ta, kết thúc công việc đàng hoàng. Không có việc gì trong số đó cần năng khiếu đặc biệt, nhưng làm đều trong nhiều năm thì hiếm.
Hãy giữ quan hệ nhẹ nhàng với các gia đình cũ. Một tin nhắn chúc mừng khi bé vào lớp một, một lời hỏi thăm dịp Tết. Không phải để xin việc, mà vì những đứa trẻ bạn từng chăm là một phần đời làm nghề của bạn. Nhiều người làm lâu năm kể rằng chính những gia đình cũ là người giúp họ tìm việc khi lớn tuổi, khi gặp khó, thậm chí khi cần người làm chứng về sự tử tế của mình.
Mạng lưới đồng nghiệp: không ai làm nghề này một mình được lâu
Người trông trẻ tại gia đình thường làm một mình suốt ngày, không có đồng nghiệp để hỏi, không có ai cùng nhìn lại một tình huống khó. Sau vài năm, sự cô lập ấy dễ biến thành mệt mỏi và những thói quen sai không ai nhắc. Những người làm lâu năm hầu như đều có một nhóm nhỏ vài người cùng nghề: người cùng quê, người quen ở nhóm trẻ cũ, người học chung lớp sơ cứu.
Nhóm như vậy có ích theo nhiều cách. Khi gặp tình huống lạ — trẻ nổi mẩn sau bữa ăn, ba mẹ đề nghị một việc bạn thấy không ổn — có người để hỏi kinh nghiệm trước khi quyết. Khi cần nghỉ vài ngày, có người tin được để giới thiệu thay. Khi có việc tốt mà mình không nhận được, chuyển cho người trong nhóm. Và khi một người bị đối xử không công bằng, những người khác giúp nhận ra đó không phải chuyện bình thường của nghề.
Giữ nhóm lành mạnh cần vài quy tắc ngầm: không kể chuyện riêng của gia đình nơi mình làm, không gửi ảnh trẻ vào nhóm, hỏi tình huống bằng cách bỏ đi mọi chi tiết nhận diện. Một nhóm biến thành nơi bàn tán chủ nhà sẽ làm hại danh tiếng của tất cả thành viên.
Lo cho tuổi về sau ngay từ năm đầu
Phần lớn người trông trẻ làm việc cho hộ gia đình, không có công ty đóng bảo hiểm thay. Nếu không tự lo, đến tuổi không còn bế nổi trẻ, bạn có thể không có lương hưu và không có thẻ bảo hiểm y tế. Đây là rủi ro lớn nhất của nghề mà ít ai nói tới khi còn trẻ.
Theo nguyên lý của Bộ luật Lao động 2019, người sử dụng lao động giúp việc gia đình có trách nhiệm về bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế cho người lao động theo quy định. Ngoài ra, người lao động có thể tự tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện và bảo hiểm y tế theo hộ gia đình. Mức đóng, điều kiện hưởng và cách tham gia nên hỏi trực tiếp cơ quan bảo hiểm xã hội nơi cư trú, vì quy định có thể thay đổi theo luật sửa đổi.
Bên cạnh bảo hiểm, một khoản tiết kiệm đều đặn dù nhỏ giúp bạn có quyền nghỉ khi cần: nghỉ vài tuần giữa hai công việc để chọn đúng nhà, nghỉ khi ốm mà không phải nhận việc vội, nghỉ khi muốn học thêm. Người làm nghề không có khoản dự phòng thường buộc phải nhận việc không hợp, và vòng lặp đó làm nghề nặng nề hơn nhiều.
Một lời khuyên thực tế từ những người đã làm hai mươi năm: hãy giữ sổ ghi lại các nơi đã làm, thời gian, người liên hệ, các giấy tờ thoả thuận và biên nhận nhận lương. Khi cần chứng minh quá trình làm việc, những thứ này giúp bạn rất nhiều.
Đổi vai khi tuổi tăng: chuyển trọng tâm thay vì bỏ nghề
Từ trẻ sơ sinh sang trẻ lớn hơn. Khi sức thức đêm giảm, chuyển sang chăm trẻ từ hai tuổi trở lên, ít bế hơn, cần nhiều kinh nghiệm xử lý hành vi hơn — đúng thế mạnh của người lâu năm.
Từ ở lại sang đi về. Giữ được giấc ngủ của mình và đời sống gia đình; chọn nhà gần để bớt đi lại.
Từ chăm nhiều trẻ sang chăm ít trẻ. Ở nhóm trẻ, người lớn tuổi có thể đảm nhận những phần cần kinh nghiệm như đón trả, làm việc với ba mẹ, kèm người mới, thay vì phần nặng thể lực.
Từ làm sang hướng dẫn. Kinh nghiệm hai mươi năm là thứ người mới vào nghề rất cần. Kèm người mới làm cùng, chia sẻ tình huống thật là cách truyền nghề có giá trị.
Từ trông theo ngày sang trông theo ca lẻ. Giữ thu nhập và liên lạc với nghề mà không phải làm trọn ngày; phù hợp giai đoạn chuẩn bị nghỉ hẳn.
Biết lúc nên dừng
Đi đường dài cũng có nghĩa là biết lúc nên dừng một kiểu việc, hoặc dừng hẳn. Một số dấu hiệu nên lắng nghe: phản xạ chậm đi rõ rệt, khi trẻ chạy về phía cầu thang bạn không đuổi kịp; mắt kém đi mà chưa chỉnh kính; hay quên những việc quan trọng như giờ uống thuốc theo đơn của trẻ; mệt đến mức cáu gắt với trẻ thường xuyên.
Những dấu hiệu đó không làm bạn kém đi; chúng chỉ nói rằng thân thể cần một kiểu việc khác. Người làm nghề tử tế là người tự nhận ra trước khi có sự cố, chứ không chờ ai nói. Đổi sang việc nhẹ hơn, giảm số trẻ, hoặc nghỉ hẳn là những quyết định có trách nhiệm với trẻ và với chính mình.
Nhiều người sau khi nghỉ trông trẻ vẫn ở lại với nghề theo cách khác: giúp con cháu, tư vấn cho người quen mới vào nghề, góp kinh nghiệm cho nhóm trẻ trong xóm. Hai mươi năm hiểu trẻ không mất đi khi bạn dừng bế; nó chỉ chuyển sang một hình thức khác.
Câu hỏi thường gặp
Làm bảo mẫu đến bao nhiêu tuổi thì nên dừng?
Không có tuổi chung, vì sức khoẻ mỗi người khác nhau. Thước đo tốt hơn tuổi là khả năng phản xạ, sức bế, thị lực và độ tỉnh táo. Khi thấy những điều này giảm, hãy chuyển sang kiểu việc nhẹ hơn hoặc trẻ lớn hơn thay vì cố giữ kiểu việc cũ.
Người trông trẻ tự do có tham gia bảo hiểm xã hội được không?
Người lao động không thuộc diện bảo hiểm bắt buộc có thể tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện theo quy định hiện hành. Ngoài ra, người làm giúp việc gia đình có quyền lợi bảo hiểm gắn với trách nhiệm của người sử dụng lao động. Hãy hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội nơi cư trú để được hướng dẫn cụ thể.
Có nên chuyên một độ tuổi trẻ không?
Chuyên sâu giúp bạn giỏi hơn và có lý do để được trả tốt hơn, nhưng cũng thu hẹp số việc phù hợp. Nhiều người chuyên trẻ sơ sinh khi còn trẻ khoẻ, rồi chuyển sang trẻ lớn hơn khi tuổi tăng. Chọn theo sức khoẻ và sở thích của mình là cách bền nhất.
Làm sao để được giới thiệu nhiều việc tốt?
Làm tốt và kết thúc tốt ở từng nơi. Báo trước khi nghỉ, bàn giao đầy đủ, giữ kín chuyện gia đình, rồi nhờ gia đình giới thiệu khi bạn tìm việc. Giữ liên lạc nhẹ nhàng với gia đình cũ. Lời giới thiệu từ người từng thuê bạn có giá trị hơn mọi quảng cáo.
Có nên chuyển sang hướng dẫn người mới khi lớn tuổi không?
Nếu bạn nói chuyện dễ hiểu và thích chia sẻ, đây là hướng rất có ý nghĩa. Có thể bắt đầu bằng việc kèm người mới làm cùng ở nhóm trẻ, hoặc chia sẻ kinh nghiệm với người quen. Hãy chia sẻ tình huống thật và cách xử lý an toàn, tránh truyền lại những thói quen đã lỗi thời.
Học thêm gì để làm nghề lâu?
Sơ cấp cứu có thực hành và học nhắc lại định kỳ là điều nên có đầu tiên. Sau đó tuỳ hướng đi: dinh dưỡng trẻ em theo hướng dẫn y tế, cách xử lý hành vi trẻ không dùng phạt, quản lý nhóm trẻ nếu định mở nhóm. Chọn học từ nguồn chính thống, không chạy theo khoá học hứa hẹn quá mức.