Một nhóm trẻ đặt trong nhà ở cần bốn lớp phòng cháy: giảm nguồn cháy (không sạc xe điện, không để xe máy và bếp gas sát khu trẻ, điện an toàn), phát hiện sớm (đầu báo khói ở lối đi và khu ngủ), có ít nhất hai đường thoát mở được ngay bằng tay, và một kế hoạch đưa trẻ ra ngoài đã được tập. Trẻ nhỏ không tự thoát được, nhiều bé còn trốn vào gầm giường khi sợ. Vì vậy mọi tính toán phải bắt đầu từ câu hỏi: một hoặc hai người lớn đưa được tất cả các bé ra ngoài trong bao lâu.
Nhà ống ở đô thị Việt Nam có những điểm yếu quen thuộc: tầng trệt vừa để xe vừa là lối ra duy nhất, chuồng cọp kín các tầng, cầu thang là đường duy nhất lên xuống. Những vụ cháy nhà ở gây thương vong mà báo chí đưa tin những năm gần đây thường có chung các đặc điểm ấy. Bài này nêu nguyên lý và việc làm được; yêu cầu chính thức về phòng cháy chữa cháy cho nhóm trẻ nên hỏi công an xã, phường và cán bộ phụ trách giáo dục ở UBND xã, phường, theo Luật Phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ năm 2024 và các văn bản hướng dẫn hiện hành.
Lớp thứ nhất: giảm nguồn cháy trong nhà
Đi một vòng ngôi nhà và tìm những thứ có thể bắt đầu một đám cháy. Ở nhà ở thông thường, nguồn cháy hay gặp gồm:
- Xe máy, xe điện để ở tầng trệt: xăng, ắc quy và đặc biệt việc sạc pin xe điện qua đêm là nguồn nguy hiểm. Nhà có nhóm trẻ không nên sạc xe điện trong nhà, nhất là ở lối ra; nếu buộc phải để xe trong nhà, để xa khu trẻ và không sạc trong giờ có trẻ.
- Điện: ổ cắm nối dài cắm chồng nhiều thiết bị, dây điện cũ, cầu dao không có thiết bị chống giật, quá tải khi bật cùng lúc máy lạnh, bình nóng lạnh, nồi cơm, máy tiệt trùng. Nhờ thợ điện kiểm tra toàn bộ trước khi mở nhóm.
- Bếp gas: bình gas, dây dẫn, van khoá; bếp phải tách khỏi khu trẻ bằng cửa hoặc vách, có thói quen khoá van sau khi nấu.
- Lửa trần: nhang, nến, đèn dầu, bếp than; trong giờ có trẻ thì không thắp, hoặc chỉ thắp ở nơi người lớn ngồi cạnh và xa vật dễ cháy.
- Đồ dễ cháy chất đống: thùng giấy, nệm cũ, vải vụn, đồ chơi xốp chất ở gầm cầu thang hoặc lối thoát.
Nguyên tắc chung là không để nguồn cháy nằm ở lối thoát hoặc ở dưới khu trẻ. Nhiều đám cháy nhà ống bắt đầu ở tầng trệt, nơi để xe, rồi khói theo cầu thang lên các tầng trên rất nhanh.
Lớp thứ hai: phát hiện sớm bằng báo khói
Trong giờ ngủ trưa, phòng tối, người trông có thể đang ở một góc khác, và khói từ tầng dưới lên không phát ra tiếng động. Đầu báo khói loại độc lập, chạy pin, kêu to khi có khói, là thiết bị rẻ và dễ lắp nhất để có thêm vài phút quý giá. Lắp ở trần lối cầu thang, trần khu ngủ, gần khu để xe, nhưng không lắp ngay trên bếp vì sẽ kêu khi nấu.
Đầu báo khói chỉ có ích khi còn hoạt động. Thử nút kiểm tra mỗi tháng một lần, thay pin theo hướng dẫn của nhà sản xuất, và không tháo pin ra khi thấy nó kêu nhầm. Nếu nhà có nhiều tầng, loại đầu báo có thể liên kết với nhau, kêu đồng loạt khi một chiếc phát hiện khói, giúp người ở tầng trên biết ngay khi cháy ở tầng dưới.
Khi chuông báo kêu, quy tắc của nhóm phải là: dừng mọi việc, kiểm tra nhanh nguồn khói, nếu không chắc chắn đó là báo nhầm thì đưa trẻ ra ngoài trước, rồi mới xem xét. Mất vài phút vì một lần báo nhầm vẫn hơn đứng lại tìm nguyên nhân khi khói đang dâng lên.
Lớp thứ ba: hai đường thoát mở được ngay
Đường thứ nhất là cửa chính, nhưng phải mở được trong vài giây. Cửa có khoá cao để trẻ không tự mở, nhưng người lớn mở bằng tay không cần chìa. Không để xe máy chắn lối ra; không khoá cửa chính bằng ổ khoá phải tìm chìa trong giờ có trẻ. Chìa khoá các cửa phụ treo cố định ở cạnh cửa, ngoài tầm với của trẻ.
Đường thứ hai đi về phía khác với đường thứ nhất. Có thể là cửa sau ra hẻm khác, sân thượng thông sang nhà bên, hoặc ô cửa trên chuồng cọp ở ban công. Khu trẻ ở tầng trệt thì đường thứ hai nên ở cùng tầng; nếu khu trẻ ở tầng trên thì phải tính đường thứ hai ngay từ tầng đó, không phải đi xuống qua cầu thang.
Chuồng cọp phải có ô thoát mở được từ bên trong. Ô thoát cần đủ rộng cho người lớn bế trẻ chui qua, có khoá mở nhanh từ bên trong, không bị chậu cây hay đồ đạc chắn. Khoá ô thoát vẫn phải đủ cao hoặc đủ khó để trẻ không tự mở khi chơi.
Cả hai đường đều phải thông thoáng mỗi ngày. Lối đi không chất đồ, cầu thang không để xe đẩy, cửa sau không bị chặn vì "ít dùng". Kiểm tra mỗi buổi sáng như một phần của việc mở cửa nhóm trẻ.
Lớp thứ tư: kế hoạch đưa trẻ ra ngoài
Kế hoạch thoát nạn của nhóm trẻ phải viết ra, dán ở chỗ người lớn nhìn thấy, và mọi người trông, kể cả người phụ theo giờ, đều biết. Khung kế hoạch thường gồm các bước:
- Người phát hiện cháy hô to một câu đã thống nhất, ví dụ "cháy, ra ngoài", để mọi người lớn trong nhà biết ngay.
- Người lớn gần trẻ nhỏ nhất bế bé chưa biết đi trước; nhiều nhóm dùng một chiếc địu hoặc xe đẩy nhiều chỗ để một người đưa được hai bé.
- Người còn lại dẫn các bé biết đi, cho các bé nắm tay nhau thành hàng hoặc cùng nắm một sợi dây dắt, đi theo đường thoát gần nhất không có khói.
- Khi có khói, cho trẻ cúi thấp, che mũi miệng bằng khăn, đi sát tường; không dùng thang máy nếu có, không quay lại lấy đồ.
- Ra đến điểm tập trung đã chọn trước, đếm lại trẻ theo danh sách điểm danh trong ngày, không chỉ đếm bằng mắt.
- Gọi 114 để báo cháy, nói rõ địa chỉ, có trẻ nhỏ trong nhà hay không; sau đó báo ba mẹ.
- Không ai quay vào trong nhà. Nếu thiếu một bé, báo ngay cho lực lượng cứu hộ khi họ đến, nói rõ bé thường ở khu nào.
Danh sách trẻ có mặt trong ngày nên để ở chỗ người lớn cầm theo được khi chạy ra, ví dụ trên điện thoại của người trông chính và một bản giấy treo cạnh cửa. Không có danh sách thì rất khó biết đã đủ trẻ hay chưa khi mọi thứ đang hỗn loạn.
Diễn tập với trẻ mà không làm trẻ sợ
Trẻ nhỏ không nhớ được kế hoạch, nhưng có thể quen với một trò chơi. Nhiều nhóm biến diễn tập thành trò "ra sân thật nhanh": cô vỗ tay một nhịp riêng hoặc nói một câu quen, các bé nắm tay nhau theo cô đi ra điểm tập trung, đến nơi thì cùng đếm và vỗ tay khen nhau. Không nói chuyện cháy nổ đáng sợ với trẻ dưới ba tuổi; với bé mẫu giáo, có thể giải thích đơn giản rằng khi chuông kêu thì đi theo cô ra ngoài.
Diễn tập định kỳ, ví dụ mỗi tháng hoặc mỗi quý một lần, và vào những thời điểm khác nhau: giờ chơi, giờ ăn, và quan trọng nhất là giờ ngủ trưa, vì đó là lúc khó nhất. Bấm giờ mỗi lần tập để biết cả nhóm ra ngoài mất bao lâu, và tìm chỗ làm chậm: bé nhỏ khóc không chịu đi, giày dép để lung tung, cửa sau kẹt.
Người lớn cũng cần tập. Tập mở ô thoát chuồng cọp, tập dùng bình chữa cháy theo hướng dẫn của người có chuyên môn, tập ngắt cầu dao tổng. Nhiều công an xã, phường và đội phòng cháy có tổ chức tuyên truyền, hướng dẫn cho hộ gia đình và cơ sở nhỏ; hỏi để được tham gia.
Bình chữa cháy và những gì người trông nên biết
Bình chữa cháy giúp dập một đám cháy nhỏ khi mới bắt đầu, như chảo dầu bén lửa, ổ điện chập. Nhóm trẻ nên có bình đặt ở chỗ dễ lấy gần bếp và gần lối ra, treo ở độ cao người lớn với được, trẻ không với được. Loại bình nào phù hợp, cần bao nhiêu bình, nên hỏi công an phòng cháy địa phương hoặc người có chuyên môn, vì mỗi loại hợp với một kiểu đám cháy khác nhau.
Điều quan trọng hơn chọn bình là thứ tự ưu tiên trong đầu người trông: trẻ trước, dập lửa sau. Nếu trong nhà có trẻ và đám cháy không phải loại dập được ngay trong vài giây, việc đầu tiên là đưa trẻ ra ngoài và gọi 114. Người trông một mình với nhóm trẻ không bao giờ để trẻ lại để lao vào dập lửa.
Bình chữa cháy cũng cần được chăm như mọi thiết bị khác: kiểm tra đồng hồ áp suất hoặc hạn sử dụng theo hướng dẫn trên bình, không để bình ở chỗ nắng nóng, không để đồ đạc che khuất. Một bình hết áp nằm ở góc bếp chỉ cho cảm giác an toàn giả, nguy hiểm hơn là biết rõ mình không có bình.
Sau một lần suýt cháy: ghi lại, sửa và nói với ba mẹ
Phần lớn nhóm trẻ sẽ không bao giờ gặp một đám cháy thật, nhưng nhiều nhóm sẽ gặp những lần suýt xảy ra: ổ cắm nóng chảy vỏ nhựa, mùi khét từ quạt cũ, chảo dầu bén lửa được dập kịp. Những lần ấy là lời cảnh báo miễn phí. Ghi lại ngày giờ, chuyện gì xảy ra, đã xử lý thế nào, rồi tìm nguyên nhân gốc và sửa: thay ổ cắm, bỏ chiếc quạt, đổi giờ nấu sang lúc có người thứ hai trông trẻ.
Có nên báo cho ba mẹ không? Với sự cố có ảnh hưởng đến trẻ, như phải đưa trẻ ra ngoài, có khói trong phòng trẻ, câu trả lời là có, ngay trong ngày, kèm việc nhóm đã làm để không lặp lại. Giấu chuyện rồi để ba mẹ nghe từ hàng xóm sẽ mất lòng tin nhiều hơn chính sự cố. Ba mẹ thường thông cảm với một nhóm trẻ xử lý đúng và nói thật, hơn là một nhóm trẻ tỏ ra chưa từng có chuyện gì.
Cuối cùng, sau mỗi sự cố, xem lại kế hoạch thoát nạn và lần diễn tập gần nhất. Nếu chuyện xảy ra cho thấy người phụ không biết cầu dao ở đâu hay bình chữa cháy bị che khuất, đó là điều cần sửa trong buổi tập tiếp theo.
Câu hỏi thường gặp
Nhóm trẻ tại nhà có bắt buộc phải có giấy chứng nhận phòng cháy không?
Yêu cầu về phòng cháy với nhóm trẻ, lớp mẫu giáo độc lập phụ thuộc quy mô và văn bản đang áp dụng. Hỏi công an xã, phường và cán bộ phụ trách giáo dục ở UBND xã, phường khi làm hồ sơ để biết cần những gì, và đề nghị họ đến xem nhà nếu có thể.
Có nên dỡ bỏ hoàn toàn chuồng cọp khi mở nhóm trẻ không?
Không nhất thiết. Chuồng cọp ngăn trẻ ngã từ ban công, cửa sổ, nên vẫn có ích. Điều cần là có ô thoát đủ rộng, mở được nhanh từ bên trong, và người lớn biết cách mở. Chuồng cọp kín không có ô thoát mới là điều phải sửa.
Nhà chỉ có một cửa trước thì có mở nhóm trẻ được không?
Rất khó an toàn nếu không tạo được đường thoát thứ hai. Có thể tìm cách mở lối ra sân sau, thông sang nhà bên với sự đồng ý của hàng xóm, hoặc dùng ô thoát ở ban công thấp. Nếu không có cách nào, nên cân nhắc tìm nhà khác.
Có thể để xe máy của ba mẹ trong nhà lúc đón trả không?
Trong vài phút đón trả thì thường không sao, miễn không chắn lối ra. Điều không nên là để xe của ba mẹ hay của người trông trong nhà cả ngày ngay lối ra, càng không cho sạc xe điện trong giờ có trẻ. Thống nhất chỗ để xe trong nội quy.
Nên dạy trẻ bao nhiêu tuổi về phòng cháy?
Trẻ dưới ba tuổi chỉ cần quen việc đi theo cô ra ngoài khi nghe tín hiệu. Trẻ mẫu giáo có thể học vài điều đơn giản: không chơi với bật lửa, diêm; khi thấy khói thì báo người lớn; khi chuông kêu thì đi theo cô, không trốn. Học qua trò chơi, không doạ.
Mất điện giữa giờ ngủ trưa thì có cần lo về cháy không?
Mất điện bản thân không gây cháy, nhưng lúc có điện trở lại, thiết bị cũ hoặc ổ cắm quá tải có thể chập. Khi mất điện, rút phích những thiết bị lớn, dùng đèn pin thay vì nến, và kiểm tra lại khi có điện trở lại.