Để phòng ngạt trong giờ ngủ trưa ở nhóm trẻ, người trông cần làm đủ ba việc: mỗi trẻ một chỗ ngủ riêng, phẳng, chắc, không gối mềm, chăn dày hay thú bông quanh mặt; trẻ dưới 1 tuổi luôn được đặt nằm ngửa; và luôn có người lớn thức trong phòng hoặc đi kiểm tra từng trẻ đều đặn, nhìn ngực, nhìn màu da, không chỉ nhìn từ cửa. Phòng ngủ đủ sáng để nhìn rõ mặt trẻ, thoáng mát, không quá nóng.
Nếu phát hiện trẻ tím tái, mềm nhũn, không thở, người trông bế trẻ ra mặt phẳng cứng, gọi 115 và bắt đầu hồi sức tim phổi ngay. Bài viết này dành cho cô nuôi và chủ nhóm trẻ gia đình: bố trí phòng ngủ cho nhiều trẻ khác tuổi, lịch kiểm tra, những tình huống dễ gây ngạt hay bị bỏ qua, và cách ghi chép giờ ngủ để bàn giao với ba mẹ.
Vì sao giờ ngủ trưa là lúc rủi ro cao
Giờ ngủ trưa ở nhóm trẻ thường là lúc duy nhất người trông được ngồi xuống: ăn vội bữa trưa, dọn dẹp, giặt đồ, nhắn tin với ba mẹ, hoặc chợp mắt vì đã mệt từ sáng. Phòng tối, yên tĩnh, trẻ nằm im, nên rất dễ có cảm giác "các con ngủ ngon rồi". Chính lúc đó, những rủi ro im lặng diễn ra: trẻ lăn úp mặt vào gối mềm, chăn trùm lên đầu, trẻ nhỏ bị trẻ lớn nằm đè tay chân lên, trẻ trào ngược sữa sau bữa trưa.
Các tổ chức nhi khoa như Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) và Tổ chức Y tế Thế giới đều khuyến cáo trẻ dưới 1 tuổi ngủ nằm ngửa, trên mặt phẳng chắc, chỗ ngủ trống, không chung chỗ với trẻ khác. Các khuyến cáo này xuất phát từ nhiều năm nghiên cứu về hội chứng đột tử ở trẻ sơ sinh và các ca ngạt khi ngủ. Ở nhóm trẻ có cả trẻ dưới 1 tuổi và trẻ lớn hơn, cô nuôi phải áp dụng chuẩn của nhóm tuổi nhỏ nhất cho khu ngủ của các bé nhỏ.
Với trẻ trên 1 tuổi, nguy cơ đột tử giảm nhiều nhưng rủi ro ngạt do môi trường vẫn còn: dây rèm, dây đồ chơi, túi nilon, nệm quá mềm, khe giữa nệm và tường. Người trông không cần lo sợ, nhưng không được coi giờ ngủ là giờ nghỉ của mình.
Bố trí phòng ngủ cho nhiều trẻ trong nhà ở
Nhóm trẻ đặt trong nhà ở thường chật, nên bố trí phòng ngủ cần tính kỹ hơn trường mầm non. Những điểm dưới đây giúp phòng ngạt và giúp người trông nhìn được tất cả trẻ:
- Mỗi trẻ một nệm hoặc chiếu riêng, cách nhau đủ để trẻ lăn không đè lên bạn. Không cho hai trẻ nằm chung một chăn.
- Trẻ dưới 1 tuổi ngủ cũi hoặc nệm riêng ở khu tách biệt, nằm ngửa, không gối, không chăn dày, không quây mềm quanh cũi.
- Nệm chắc, phẳng, vừa khít, không có khe hở với thành cũi hay tường. Không cho trẻ nhỏ ngủ trên sofa, ghế, nệm hơi, gối ôm to.
- Trẻ lớn có thể có gối mỏng và chăn mỏng đắp ngang ngực, nhưng không đắp lên mặt.
- Không để dây rèm, dây điện, dây đồ chơi, túi nilon trong tầm với của trẻ đang nằm.
- Phòng đủ sáng để nhìn rõ màu da trẻ: dùng rèm mỏng hoặc đèn ngủ, không tắt tối om.
- Nhiệt độ thoáng mát, không ủ trẻ quá kín. Quạt không thổi thẳng vào mặt trẻ; điều hoà để mức dễ chịu.
- Chỗ người trông ngồi trong phòng hoặc ngay cửa nhìn được tất cả các nệm.
Võng là thói quen ngủ phổ biến ở nhiều gia đình Việt Nam, nhưng với nhóm trẻ, nhiều khuyến cáo y tế không khuyến khích cho trẻ nhỏ ngủ võng không có người ngồi canh, vì trẻ có thể gập cổ hoặc úp mặt vào vải võng. Nếu ba mẹ yêu cầu, người trông nói rõ rủi ro và ghi lại thoả thuận.
Kiểm tra trẻ trong giờ ngủ: nhìn gì, bao lâu một lần
Không chỉ nhìn từ cửa. Đi đến từng nệm, nhìn ngực bụng phập phồng, nhìn màu môi và da mặt, nhìn xem chăn có trùm lên đầu không. Trẻ nằm úp ở trẻ nhỏ thì nhẹ nhàng lật ngửa lại.
Tần suất theo tuổi và theo trẻ. Trẻ dưới 1 tuổi, trẻ mới vào nhóm, trẻ đang ốm, trẻ vừa uống sữa nên được kiểm tra dày hơn. Nhiều nhóm trẻ có kinh nghiệm đặt quy tắc kiểm tra cố định theo khoảng thời gian ngắn và ghi lại mỗi lần; khoảng cách cụ thể nên hỏi thêm cán bộ y tế phụ trách hoặc theo hướng dẫn của phòng giáo dục địa phương.
Ghi giờ. Ghi giờ trẻ bắt đầu ngủ, các lần kiểm tra, giờ trẻ dậy. Tờ ghi đơn giản dán cạnh cửa phòng ngủ là đủ. Bản ghi giúp bàn giao chính xác và là bằng chứng người trông đã làm đúng việc.
Có người thức. Ở nhóm có hai người trông, chia ca để luôn có một người thức trong giờ ngủ. Nhóm chỉ có một người thì người đó không ngủ trưa cùng trẻ và không làm việc ở tầng khác.
Chú ý trẻ ngủ quá say bất thường. Trẻ khó đánh thức hơn mọi ngày, thở khò khè, da tái, người nóng hầm hập là dấu hiệu cần báo ba mẹ và theo dõi sát, có thể cần đi khám.
Trẻ không chịu ngủ. Không ép bằng cách trùm chăn, giữ chặt hay bắt nằm úp. Cho trẻ nằm yên với một cuốn sách tranh hoặc chơi lặng lẽ ở góc riêng.
Những tình huống dễ gây ngạt hay bị bỏ qua
Các ca ngạt khi ngủ thường không đến từ một lỗi lớn mà từ những thói quen tưởng vô hại. Bảng dưới gom những tình huống cô nuôi hay gặp.
| Tình huống | Vì sao nguy hiểm | Làm thay vào đó |
|---|---|---|
| Cho trẻ nằm úp để dễ ngủ | Trẻ nhỏ chưa đủ sức xoay đầu khi mũi miệng bị che | Đặt nằm ngửa; trẻ tự lật được cả hai chiều thì để trẻ tự chọn |
| Ủ trẻ bằng chăn bông dày, mũ len khi ngủ | Quá nóng, chăn dễ trùm lên mặt | Mặc vừa ấm, chăn mỏng ngang ngực hoặc túi ngủ |
| Cho trẻ ngậm bình sữa khi ngủ | Sặc, trào ngược, sâu răng | Cho bú xong, vỗ ợ hơi, rồi mới đặt nằm |
| Để trẻ ngủ luôn trên ghế xe đẩy, ghế ô tô | Đầu gập về trước, khó thở | Trẻ ngủ thiếp đi thì chuyển ra nệm phẳng khi có thể |
| Quấn chặt trẻ đã biết lật | Trẻ lật úp mà không gỡ tay ra được | Ngừng quấn khi trẻ có dấu hiệu tập lật |
| Cho trẻ ngủ cạnh người lớn trên giường | Người lớn ngủ say có thể đè lên trẻ | Trẻ ngủ chỗ riêng, người lớn thức canh |
Nhiều thói quen trên là cách ba mẹ vẫn làm ở nhà. Người trông không phán xét, nhưng ở nhóm trẻ áp dụng chuẩn an toàn của nhóm và nói rõ lý do khi ba mẹ hỏi.
Khi phát hiện trẻ tím tái hoặc không thở
Các bước dưới đây là nguyên tắc chung. Người trông ở nhóm trẻ có trẻ sơ sinh càng cần học lớp hồi sức tim phổi trẻ em có thực hành trên mô hình.
- Gỡ ngay mọi thứ che mặt, bế trẻ ra mặt phẳng cứng (sàn nhà), đặt nằm ngửa.
- Gọi to tên trẻ, vỗ nhẹ lòng bàn chân hoặc vai. Nhìn ngực, nghe hơi thở trong khoảng 10 giây.
- Không thở hoặc thở ngáp: hô người gọi 115; một mình thì bật loa ngoài gọi và làm cùng lúc.
- Mở đường thở: ngửa nhẹ đầu, nâng cằm (trẻ sơ sinh chỉ ngửa đầu ở tư thế trung gian). Nhìn miệng, có sữa hay chất nôn thì nghiêng đầu cho chảy ra, lau sạch.
- Bắt đầu hồi sức tim phổi theo cách đã học: thổi ngạt và ép tim giữa ngực, trẻ sơ sinh dùng hai ngón tay.
- Người thứ hai đưa các trẻ khác sang phòng bên, mở cửa, đón xe cấp cứu.
- Tiếp tục đến khi trẻ thở lại hoặc nhân viên cấp cứu tiếp nhận. Trẻ thở lại thì đặt nằm nghiêng an toàn, theo dõi liên tục.
Báo ba mẹ ngay khi đã có người làm hồi sức. Không di chuyển, không dọn dẹp chỗ ngủ của trẻ trước khi cơ quan chức năng và nhân viên y tế xem xét, nếu sự việc nghiêm trọng.
Trẻ mới vào nhóm, trẻ đang ốm: giờ ngủ cần chú ý thêm
Những tuần đầu ở nhóm trẻ, trẻ ngủ ở chỗ lạ, giờ giấc thay đổi, nhiều trẻ khóc mệt rồi mới thiếp đi. Trẻ ngủ sau khi khóc lâu thường ngủ sâu, khó đánh thức hơn, đôi khi nằm sai tư thế ngay từ đầu. Cô nuôi nên đặt trẻ mới ở nệm gần chỗ mình ngồi nhất, kiểm tra trẻ dày hơn các bạn, và hỏi ba mẹ cách dỗ ngủ quen ở nhà để giảm bớt khóc.
Trẻ đang ốm, sổ mũi, nghẹt mũi, ho, sốt nhẹ mà ba mẹ vẫn gửi cũng cần chú ý hơn trong giờ ngủ. Nghẹt mũi khiến trẻ nhỏ thở khó, nhất là trẻ dưới 6 tháng chủ yếu thở bằng mũi. Người trông vệ sinh mũi theo cách ba mẹ hướng dẫn trước khi cho ngủ, không ủ ấm quá mức khi trẻ đang sốt, và chạm nhẹ trán, nhìn nhịp thở mỗi lần đi kiểm tra. Trẻ thở nhanh, rút lõm lồng ngực, li bì khó đánh thức, sốt cao lên thì báo ba mẹ ngay, cân nhắc gọi 115 nếu trẻ khó thở rõ.
Trẻ vừa được tiêm chủng, vừa ăn no, hoặc vừa uống thuốc theo đơn cũng nên được kiểm tra sát hơn trong giấc ngủ đầu tiên sau đó. Những điều này nên được ba mẹ báo trước khi gửi, và người trông ghi lại để không quên.
Bàn giao với ba mẹ và những thông tin cần hỏi trước
Khi nhận trẻ mới, cô nuôi nên hỏi ba mẹ về thói quen ngủ của trẻ: ngủ trưa mấy giờ, ngủ bao lâu, có cần ti giả, khăn quen hay thú bông không, trẻ có trào ngược, có ngáy to, có từng ngưng thở khi ngủ, có bệnh tim phổi hay dị ứng gì không. Trẻ có bệnh lý đặc biệt thì xin hướng dẫn bằng văn bản từ bác sĩ qua ba mẹ.
Với vật quen như khăn hay thú bông, nhiều nhóm trẻ thoả thuận với ba mẹ để trẻ ôm lúc dỗ ngủ rồi lấy ra khi trẻ đã ngủ say, nhất là với trẻ dưới 1 tuổi. Ti giả không có dây đeo cổ hay kẹp dài.
Cuối ngày, bàn giao ngắn gọn: trẻ ngủ từ mấy giờ đến mấy giờ, ngủ ngon hay hay giật mình, có gì bất thường không. Những ghi chép đều đặn này giúp ba mẹ thấy người trông chăm chút, và giúp phát hiện sớm khi giấc ngủ của trẻ thay đổi, ví dụ trẻ ngủ li bì hơn thường lệ trước khi ốm.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ trên 1 tuổi tự lật úp khi ngủ thì có cần lật lại không?
Với trẻ đã tự lật được thành thạo cả hai chiều, các khuyến cáo nhi khoa cho phép để trẻ tự chọn tư thế, miễn chỗ ngủ phẳng, chắc, không có gối mềm, chăn dày, thú bông quanh mặt. Trẻ dưới 1 tuổi vẫn nên được đặt nằm ngửa mỗi lần bắt đầu ngủ.
Có nên tắt hết đèn cho trẻ dễ ngủ trưa không?
Không nên tối hoàn toàn. Phòng cần đủ sáng để người trông nhìn rõ màu da và nhịp thở của từng trẻ. Rèm mỏng, đèn ngủ dịu là đủ để trẻ ngủ mà người trông vẫn quan sát được.
Cô nuôi có được ngủ trưa cùng trẻ không?
Ở nhóm chỉ có một người trông, người đó không nên ngủ trong giờ trẻ ngủ. Ở nhóm có từ hai người, chia ca để luôn có một người thức, đi kiểm tra và ghi giờ. Người trông cũng cần nghỉ, nên sắp xếp giờ nghỉ ngoài giờ trẻ ngủ.
Ba mẹ muốn trẻ nằm úp vì ở nhà con quen thì sao?
Giải thích nhẹ nhàng rằng các khuyến cáo nhi khoa hiện nay khuyên trẻ dưới 1 tuổi nằm ngửa để giảm nguy cơ đột tử và ngạt, và nhóm trẻ áp dụng chuẩn đó cho mọi trẻ. Nếu trẻ có chỉ định đặc biệt của bác sĩ, xin hướng dẫn bằng văn bản.
Trẻ trào sữa khi đang ngủ ngửa có bị sặc không?
Trẻ khoẻ mạnh có phản xạ bảo vệ đường thở khi nằm ngửa, nên khuyến cáo nằm ngửa vẫn áp dụng cho trẻ hay trào ngược, trừ khi bác sĩ dặn khác. Cho trẻ bú xong, vỗ ợ hơi, chờ một lúc rồi mới đặt nằm, và kiểm tra trẻ thường xuyên hơn.
Có cần thiết bị theo dõi nhịp thở cho trẻ ở nhóm trẻ không?
Các thiết bị theo dõi bán trên thị trường không thay được việc bố trí chỗ ngủ an toàn và người lớn kiểm tra trực tiếp. Các tổ chức nhi khoa không khuyến cáo dùng chúng như cách phòng đột tử. Tập trung vào chỗ ngủ đúng chuẩn và lịch kiểm tra đều đặn.