Thực đơn cho nhóm trẻ ghép tuổi nên dựng theo khung tuần cố định rồi thay món bên trong: mỗi ngày có bữa trưa đủ bốn nhóm chất (tinh bột, đạm, rau, chất béo) và một đến hai bữa phụ, nấu một nồi chung rồi chia ra nhiều độ thô cho từng lứa tuổi, chứ không nấu riêng cho từng trẻ. Trẻ dị ứng có danh sách riêng dán trong bếp, món của trẻ ấy được chia ra trước khi nêm hoặc thêm thứ gây dị ứng. Thực đơn tuần được báo cho ba mẹ từ đầu tuần để họ biết con ăn gì và tự bù ở bữa tối.
Ở nhóm trẻ một đến ba người, người nấu thường cũng là người trông, nên thực đơn không chỉ là chuyện dinh dưỡng mà còn là chuyện thời gian: món nào nấu được trong lúc trẻ chơi tự do, món nào cần đứng bếp liền tay, món nào để được đến bữa phụ chiều. Bài này đi qua cách lập khung tuần, cách chia một nồi cho trẻ một tuổi và trẻ năm tuổi, nhịp đi chợ, cách quản trẻ dị ứng và đồ ăn ba mẹ gửi theo. Phần vệ sinh bếp, sống chín riêng và giữ nhiệt độ thức ăn đã có bài riêng trong mục vệ sinh và phòng bệnh; ở đây chỉ nhắc lại khi cần.
Vì sao nên có khung tuần thay vì nghĩ món từng ngày
Người mới mở nhóm trẻ hay rơi vào cảnh sáng nào cũng đứng ở chợ nghĩ xem hôm nay nấu gì. Cách này tốn thời gian, dễ lặp món mà không nhận ra (ba ngày liền thịt băm vì dễ đút), và khó trả lời khi ba mẹ hỏi con hôm qua ăn gì. Khung tuần giải quyết cả ba chuyện: mỗi ngày trong tuần gắn một loại đạm chính, mỗi bữa gắn một kiểu món, rồi chỉ việc thay nguyên liệu theo mùa.
Một khung đơn giản có thể như sau: thứ hai cá, thứ ba thịt lợn, thứ tư trứng và đậu phụ, thứ năm thịt gà, thứ sáu tôm hoặc cá khác, thứ bảy (nếu nhóm nhận trẻ) món dễ như cháo thịt bò hoặc mì nấu rau. Bữa trưa luôn gồm cơm hoặc cháo, một món mặn, một món canh rau và tráng miệng là trái cây. Bữa phụ chiều xoay vòng giữa sữa hoặc sữa chua, bánh làm từ bột, chè đậu nấu nhừ ít đường, khoai lang hoặc bắp luộc. Khung này chỉ là ví dụ để thấy cách nghĩ; mỗi nhóm điều chỉnh theo trẻ của mình, theo vùng miền và theo điều ba mẹ dặn.
Lợi ích lớn nhất của khung là bớt mệt cho người nấu. Khi đã quen, việc lên thực đơn tuần chỉ mất mười lăm phút tối chủ nhật: nhìn khung, điền món cụ thể, ghi danh sách đi chợ. Thực đơn ghi rõ ràng cũng giúp người phụ hoặc người thay ca nấu đúng món khi chủ nhóm vắng, và giúp nhận ra sớm khi một trẻ ăn kém kéo dài với một loại thức ăn để báo ba mẹ.
Một lưu ý nhỏ: khung tuần không phải bảng cứng. Có hôm chợ hết cá, có tuần cả nhóm đang ho thì nên nấu cháo nhiều hơn cơm. Thay món là bình thường, miễn là vẫn giữ đủ nhóm chất trong ngày và ghi lại món thật đã nấu vào sổ, để thực đơn trên giấy khớp với những gì trẻ đã ăn.
Một nồi chung, nhiều độ thô: chia món theo tuổi
Nhóm trẻ ghép tuổi khó nhất ở chỗ trẻ chín tháng còn ăn cháo nghiền, trẻ hai tuổi ăn cơm nát, trẻ năm tuổi ăn cơm như người lớn. Cách làm của nhiều cô nuôi lâu năm là nấu chung phần lõi, rồi tách ra theo bảng dưới đây.
| Lứa tuổi (gần đúng) | Dạng thức ăn thường dùng | Cách tách từ nồi chung |
|---|---|---|
| Dưới một tuổi, đang ăn dặm | Cháo hoặc bột mịn đến nghiền thô, theo giai đoạn ba mẹ báo | Múc phần cháo và rau, thịt cá trước khi nêm muối nước mắm; xay hoặc nghiền riêng |
| Một đến hai tuổi | Cháo đặc, cơm nát, thịt cá băm nhỏ, rau thái nhỏ nấu mềm | Lấy phần nấu chung khi đã chín mềm, nêm rất nhạt, băm lại nếu cần |
| Hai đến ba tuổi | Cơm mềm, thịt cá thái miếng nhỏ, rau cắt khúc ngắn | Ăn gần như phần chung, cắt nhỏ hơn và bỏ xương kỹ |
| Ba đến sáu tuổi | Cơm thường, món mặn và canh như bữa gia đình | Ăn phần chung, nêm vừa, khuyến khích tự xúc |
Nguyên tắc chung là nêm sau cùng và nêm từ nhạt lên. Phần của trẻ nhỏ nhất luôn được múc ra trước khi cho gia vị, trước khi thêm tiêu, hành phi hay những thứ dễ gây sặc. Thức ăn dễ hóc với trẻ dưới ba tuổi như nho nguyên quả, hạt cứng, xúc xích thái khoanh tròn, thạch, kẹo cứng thì không đưa vào thực đơn, hoặc phải cắt dọc, nghiền đúng cách cho từng tuổi. Giai đoạn ăn dặm của từng bé do ba mẹ quyết định và báo trước; người trông theo đúng độ thô ba mẹ đang cho ăn ở nhà, không tự cho bé ăn thô hơn để đỡ công nghiền.
Với trẻ đang ăn dặm theo cách riêng của gia đình, ba mẹ có thể gửi thức ăn từ nhà. Khi đó người trông chỉ hâm nóng và cho ăn theo hướng dẫn, ghi lại lượng ăn được.
Bữa phụ: nhỏ nhưng đúng giờ
Trẻ nhỏ có dạ dày bé, ăn bữa chính không được nhiều nên cần bữa phụ để đủ năng lượng cả ngày. Ở nhóm trẻ, bữa phụ thường đặt giữa buổi sáng (với trẻ dưới hai tuổi hoặc trẻ đến sớm) và sau giấc ngủ trưa. Giữ bữa phụ đúng giờ quan trọng hơn món ăn cầu kỳ: trẻ ăn vặt lai rai cả buổi thì đến trưa không chịu ăn, và người trông lại phải dỗ.
Món bữa phụ nên là thứ chuẩn bị nhanh hoặc làm sẵn từ sáng: trái cây cắt miếng vừa tuổi, sữa chua, sữa theo loại ba mẹ đồng ý, khoai lang hấp, bánh bông lan tự làm ít đường, chè đậu xanh nấu nhừ, cháo đậu. Hạn chế bánh kẹo đóng gói nhiều đường và nước ngọt; nếu ba mẹ gửi theo những món này, người trông có thể thoả thuận để dành cho bé ăn ở nhà, giải thích rằng ở nhóm có nhiều trẻ, một bé ăn món khác thì cả nhóm đòi.
Sữa là chỗ dễ lẫn nhất. Mỗi bé uống loại sữa nào, bao nhiêu, lúc nào là chuyện của gia đình, người trông ghi vào hồ sơ và làm đúng. Sữa của bé nào đựng hộp có tên bé đó, không pha chung, không lấy sữa của bé này cho bé kia uống tạm khi hết. Nước lọc thì để sẵn ca có tên từng trẻ, nhắc uống sau giờ chơi vận động và sau ngủ dậy, nhất là những ngày nóng.
Một mẹo của các nhóm trẻ lâu năm: bày bữa phụ ở cùng chỗ, cùng cách mỗi ngày (rửa tay, ngồi vào bàn thấp, chờ đủ bạn rồi cùng ăn). Thói quen lặp lại giúp trẻ biết bữa phụ là bữa, không phải đồ ăn vặt cầm đi khắp nhà, và người trông dễ quan sát bé nào ăn kém hôm đó.
Đi chợ và trữ đồ cho bếp nhóm trẻ
Nhóm trẻ nhỏ không cần kho lớn nhưng cần nhịp đi chợ rõ ràng. Cách phổ biến là mua đồ khô và đồ để lâu (gạo, bột, đậu, dầu ăn, gia vị) mỗi tuần một lần, còn thịt cá rau thì mua tươi mỗi ngày hoặc cách ngày. Đồ tươi nên mua ở nơi quen, nhìn được hàng, hỏi được nguồn. Nếu đặt người giao tận nhà thì thống nhất giờ giao trước giờ đón trẻ, để người trông không phải ra cửa nhận hàng giữa lúc đang trông.
Danh sách đi chợ viết từ thực đơn tuần, tính theo số trẻ thật sự có mặt. Ngày nào nhiều trẻ nghỉ (mùa mưa, mùa dịch) thì giảm lượng mua để khỏi thừa. Thức ăn nấu cho trẻ nên nấu vừa đủ cho từng bữa; phần thừa của bữa trưa không giữ lại cho trẻ ăn ở bữa phụ hôm sau. Thức ăn trẻ ăn dở trong bát thì bỏ, không đổ lại vào nồi.
Tủ lạnh của nhóm trẻ nên chia ngăn: một ngăn cho đồ sống, một ngăn cho đồ đã nấu và sữa, một chỗ riêng cho đồ ba mẹ gửi có ghi tên và ngày. Đồ ăn của người lớn trong nhà nếu dùng chung tủ thì để riêng một ngăn, tránh lẫn với đồ của trẻ. Đồ khô đựng hộp kín có nắp, ghi ngày mở. Thuốc, hoá chất tẩy rửa không bao giờ để chung chỗ với thực phẩm.
Chi phí ăn uống thường là một khoản trong mức thu của nhóm trẻ. Mức thu bao nhiêu là chuyện của từng nhóm và thoả thuận với ba mẹ, bài này không nêu con số. Điều nên làm là ghi sổ chi chợ đều đặn, để biết tiền ăn mỗi trẻ thực tế tốn khoảng bao nhiêu và điều chỉnh thực đơn cho hợp, thay vì cắt bớt rau thịt khi cuối tháng thấy hụt.
Trẻ dị ứng, ăn kiêng và đồ ăn mang từ nhà
Mỗi trẻ khi nhập nhóm cần có thông tin dị ứng ghi trong hồ sơ, do ba mẹ khai và ký: dị ứng với thức ăn nào, biểu hiện từng gặp ra sao, đã có chỉ định của bác sĩ về xử trí hay chưa. Dị ứng thức ăn hay gặp ở trẻ nhỏ là sữa bò, trứng, đậu phộng, các loại hạt, tôm cua, cá; nhưng thông tin của từng trẻ mới là căn cứ, không đoán theo danh sách chung.
Ở bếp, danh sách trẻ dị ứng dán ở chỗ người nấu nhìn thấy khi đứng bếp, ghi tên trẻ và thứ phải tránh. Thực đơn tuần có món chứa thứ gây dị ứng thì người nấu ghi chú ngay bên cạnh món thay thế cho bé đó. Phần của bé được nấu hoặc múc ra trước, đựng bát riêng có dấu nhận biết, không dùng chung muôi đũa vừa khuấy món có tôm. Khi chia bữa, người trông đưa bát cho bé dị ứng đầu tiên và ngồi gần bé, để bé không ăn nhầm từ bát bạn bên cạnh.
Có những gia đình cho con ăn chay, kiêng một số món vì lý do riêng, hoặc theo chế độ do bác sĩ chỉ định. Người trông tôn trọng và làm theo, không bàn ra tán vào trước mặt trẻ. Nếu một chế độ quá phức tạp so với bếp chung, cách thẳng thắn là đề nghị ba mẹ gửi đồ ăn từ nhà, ghi rõ trong thoả thuận.
Đồ ăn mang từ nhà cần dán tên, ghi giờ nấu, cất ngay vào tủ lạnh khi nhận lúc đón sáng, và hâm nóng kỹ trước khi cho ăn. Nếu đồ mang theo có mùi lạ hoặc để ngoài quá lâu trên đường, người trông có quyền không cho bé ăn và báo ba mẹ, thay bằng món của nhóm nếu bé ăn được. Mọi biểu hiện sau ăn như nổi mẩn, sưng môi, nôn, ho khò khè cần được xử lý theo hướng dẫn sơ cứu dị ứng: biểu hiện khó thở, sưng mặt, lừ đừ thì gọi 115 ngay và báo ba mẹ.
Báo thực đơn cho ba mẹ và ghi lại bữa ăn của trẻ
Thực đơn không chỉ để người nấu dùng. Ba mẹ muốn biết con ăn gì, và việc báo trước giúp tránh rất nhiều thắc mắc. Một vài cách làm đơn giản:
- Gửi thực đơn tuần vào tối chủ nhật qua kênh liên lạc chung của nhóm, kèm ghi chú món thay thế cho trẻ dị ứng (không nêu tên trẻ trong nhóm chung, chỉ nhắn riêng ba mẹ bé đó).
- Cuối ngày ghi lượng ăn của từng trẻ theo mức dễ hiểu: ăn hết, ăn được một nửa, ăn ít, không ăn; kèm món bé thích hoặc từ chối.
- Khi thay món so với thực đơn đã báo, ghi lý do ngắn gọn để ba mẹ không bất ngờ.
- Nếu một bé ăn kém liên tục vài ngày, báo riêng ba mẹ để cùng theo dõi; không tự ép thêm hay đổi chế độ.
- Không chụp ảnh khuôn mặt trẻ khi đăng thực đơn hay bữa ăn lên kênh chung nếu ba mẹ chưa đồng ý; chụp bát ăn, khay cơm là đủ.
Những ghi chép này cũng là tư liệu cho chính người nấu: sau vài tháng sẽ thấy món nào cả nhóm ăn tốt, món nào thường bị bỏ, từ đó chỉnh khung tuần cho hợp với trẻ của mình. Nếu cần lời khuyên chuyên môn về dinh dưỡng cho một bé cụ thể, ba mẹ là người đưa bé đi gặp nhân viên y tế; người trông chỉ cung cấp thông tin quan sát được.
Câu hỏi thường gặp
Nhóm trẻ có cần nấu riêng cho từng trẻ không?
Không cần và cũng khó làm nổi. Cách thông dụng là nấu một nồi chung rồi chia ra theo độ thô cho từng lứa tuổi, múc phần của trẻ nhỏ trước khi nêm. Chỉ trẻ dị ứng hoặc có chế độ bác sĩ chỉ định mới cần món thay thế, hoặc ba mẹ gửi đồ từ nhà.
Một ngày ở nhóm trẻ nên có mấy bữa?
Thường là một bữa chính buổi trưa và một đến hai bữa phụ, tuỳ giờ trẻ đến và về. Trẻ dưới hai tuổi hay cần thêm bữa phụ giữa buổi sáng. Giờ bữa nên cố định mỗi ngày để trẻ quen nhịp và không ăn vặt lai rai làm hỏng bữa chính.
Thức ăn thừa buổi trưa có giữ lại cho bữa phụ chiều được không?
Không nên. Phần đã chia vào bát mà trẻ ăn dở thì bỏ. Phần còn trong nồi nên tính lượng nấu vừa đủ từ đầu để không thừa. Bữa phụ chiều chuẩn bị riêng, ưu tiên món làm nhanh như trái cây, sữa chua, khoai hấp hoặc chè đậu nấu nhừ.
Ba mẹ gửi bánh kẹo theo cho con ăn ở nhóm thì xử lý sao?
Nói chuyện nhẹ nhàng với ba mẹ rằng ở nhóm có nhiều trẻ, một bé ăn món riêng thì các bạn đòi theo, và bánh kẹo nhiều đường làm trẻ bỏ bữa. Có thể đề nghị để dành cho bé ăn ở nhà, hoặc thống nhất một bữa phụ chung cả nhóm cùng ăn.
Làm sao để không nhầm bát của trẻ dị ứng?
Dán danh sách trẻ dị ứng trong bếp, múc phần của bé trước khi thêm thứ gây dị ứng, dùng bát có dấu nhận biết riêng và không dùng chung muôi đũa. Khi chia bữa, đưa bát cho bé đầu tiên và ngồi gần bé suốt bữa để bé không ăn từ bát bạn.
Có nên đăng thực đơn và ảnh bữa ăn lên mạng không?
Đăng thực đơn và ảnh khay cơm không có mặt trẻ thì không sao. Ảnh có khuôn mặt trẻ chỉ đăng khi ba mẹ đã đồng ý bằng văn bản, và tốt nhất chỉ chia sẻ trong kênh kín với ba mẹ của nhóm chứ không công khai.