Xếp giờ ngủ trưa cho nhóm trẻ nhiều tuổi là chia trẻ theo nhu cầu ngủ chứ không ép cả nhóm ngủ cùng một khung: trẻ dưới một tuổi ngủ theo nhịp riêng ở chỗ ngủ riêng, trẻ một đến ba tuổi ngủ trưa chung sau bữa trưa, trẻ lớn không còn buồn ngủ thì nằm nghỉ yên một lúc rồi chuyển sang hoạt động nhẹ ở khu khác. Chỗ nằm được xếp cố định theo thứ tự đặt ngủ, và luôn có một người lớn thức trong phòng hoặc ở vị trí nhìn thấy mọi trẻ suốt giờ ngủ.
Giờ ngủ trưa là lúc nhóm trẻ yên nhất, cũng là lúc người trông dễ chủ quan nhất: tranh thủ dọn bếp, ăn vội, nghe điện thoại. Bài này nói về phần tổ chức: chia chỗ, sắp thứ tự đặt ngủ, xử lý trẻ không ngủ và trẻ dậy sớm, chia ca trực khi nhóm có hai người. Cách kiểm tra trẻ đang ngủ để phòng ngạt và xử lý khi trẻ tím tái đã có bài riêng trong mục an toàn và sơ cứu; các mẹo dỗ một bé khó ngủ nằm trong mục ứng xử với hành vi của trẻ.
Trẻ mỗi tuổi cần ngủ trưa khác nhau thế nào
Nhu cầu ngủ ngày của trẻ giảm dần theo tuổi. Trẻ dưới một tuổi thường còn ngủ ngày nhiều giấc, giấc dài giấc ngắn tuỳ bé. Khoảng từ một đến một tuổi rưỡi, nhiều trẻ chuyển dần từ hai giấc ngày xuống một giấc trưa. Trẻ hai, ba tuổi phần lớn vẫn cần một giấc trưa. Đến bốn, năm tuổi, có trẻ vẫn ngủ trưa đều, có trẻ chỉ nằm một lúc là tỉnh, có trẻ gần như không ngủ nữa. Đây là mô tả chung để hình dung, không phải chuẩn để so trẻ này với trẻ kia.
Vì vậy, một nhóm trẻ có cả bé tám tháng lẫn bé năm tuổi không thể dùng một chiếc đồng hồ chung. Người mới mở nhóm hay cố cho tất cả cùng nằm lúc mười hai giờ, rồi mất cả buổi để dỗ bé lớn không buồn ngủ, trong khi bé nhỏ đã ngủ gật từ trên ghế ăn. Kết quả là phòng ngủ ồn, bé nhỏ bị đánh thức, người trông mệt.
Căn cứ chính để xếp lịch là thông tin ba mẹ khai lúc nhập nhóm và quan sát của người trông trong tuần đầu: ở nhà bé ngủ trưa lúc mấy giờ, ngủ bao lâu, ngủ bằng cách nào (có cần ti giả, khăn quen, vỗ lưng), có bé nào ba mẹ dặn không cho ngủ quá lâu để tối ngủ sớm. Ghi những điều này vào hồ sơ từng trẻ, rồi gom lại thành một bảng ngủ trưa của cả nhóm.
Bảng ngủ không cố định suốt năm. Trẻ lớn lên, đổi nhịp; mỗi khi thấy một bé bắt đầu khó ngủ ở giờ cũ hay dậy rất sớm, người trông trao đổi với ba mẹ để cùng chỉnh, thay vì tự bỏ giấc trưa của bé.
Ví dụ bảng ngủ trưa cho một nhóm ghép tuổi
Bảng dưới đây là ví dụ giả định cho một nhóm có trẻ từ chín tháng đến năm tuổi, nhận trẻ từ sáng đến chiều. Giờ cụ thể mỗi nhóm tự chỉnh theo giờ ăn trưa và thói quen của trẻ.
| Nhóm trẻ | Giờ ngủ (ví dụ) | Chỗ ngủ | Ghi chú cho người trông |
|---|---|---|---|
| Bé dưới một tuổi | Theo nhịp riêng, thường một giấc sáng và một giấc trưa | Cũi hoặc nôi riêng, khu yên, tách khỏi lối đi | Đặt ngủ ngửa, chỗ ngủ trống; ghi giờ ngủ, giờ dậy vào sổ |
| Bé một đến hai tuổi | Sau bữa trưa, ngủ trước tiên | Nệm thấp ở góc tối nhất | Đặt ngủ đầu tiên vì buồn ngủ sớm nhất |
| Bé hai đến ba tuổi | Ngủ ngay sau nhóm trên | Nệm xếp kế tiếp, cách nhau đủ lối đi | Có khăn, gối quen nếu ba mẹ gửi và an toàn |
| Bé bốn đến năm tuổi | Nằm nghỉ yên một khoảng, ai ngủ thì ngủ | Nệm gần cửa, dễ dậy mà không qua người bạn | Không ngủ sau khoảng nghỉ thì chuyển sang góc yên chơi nhẹ |
Thứ tự đặt ngủ đi từ bé buồn ngủ sớm nhất đến bé ít buồn ngủ nhất, và thứ tự chỗ nằm đi từ trong ra ngoài: bé ngủ lâu nằm sâu bên trong, bé dậy sớm nằm gần cửa. Cách xếp này giúp bé dậy trước bước ra mà không phải đi qua giữa các bạn đang ngủ.
Khi nhóm chỉ có một người trông, nên chuẩn bị chỗ nằm từ trước bữa trưa, để sau bữa ăn chỉ việc dẫn trẻ đi vệ sinh, thay đồ và nằm theo thứ tự, không phải vừa trải nệm vừa giữ trẻ.
Bố trí chỗ nằm để vừa yên vừa nhìn thấy hết
Phòng ngủ trưa của nhóm trẻ thường là chính phòng sinh hoạt được kéo rèm và trải nệm. Điều quan trọng nhất không phải phòng tối hoàn toàn mà là người trông nhìn thấy mặt hoặc dáng nằm của từng trẻ từ chỗ ngồi trực. Rèm che bớt nắng, để lại đủ ánh sáng hoặc đèn ngủ nhẹ, đủ nhìn ngực trẻ phập phồng. Phòng tối om thì yên hơn một chút nhưng người trông không quan sát được, nên không đổi.
Nệm nằm của mỗi trẻ là nệm riêng, có tên, xếp cách nhau một khoảng đủ cho người lớn đi vào giữa. Không xếp nệm sát tường có ổ cắm, sát kệ đồ chơi có thể đổ, dưới cửa sổ có dây rèm buông thõng. Trẻ dưới một tuổi ngủ ở cũi hoặc chỗ ngủ riêng có bề mặt phẳng, chắc, không gối, chăn dày, thú bông, theo hướng dẫn ngủ an toàn trong mục tay nghề chăm trẻ. Trẻ lớn hơn có thể dùng gối mỏng và chăn nhẹ ba mẹ gửi.
Nhiệt độ phòng nên mát vừa phải. Quạt không thổi thẳng vào trẻ, máy lạnh không để quá lạnh và không chĩa vào một góc nệm. Trẻ mặc đồ thoáng, cởi bớt áo khoác dày trước khi nằm. Mùa nắng nóng, kiểm tra gáy và lưng trẻ thấy ướt mồ hôi thì giảm chăn, tăng thông gió.
Chỗ ngồi trực của người trông đặt ở vị trí nhìn bao quát, thường là gần cửa phòng, ngồi thấp ngang tầm nệm. Đây là chỗ ngồi, không phải chỗ nằm: người trực không nằm xuống cạnh trẻ để rồi ngủ quên. Nếu cần làm việc nhẹ như ghi sổ, gấp quần áo, chỉ làm những việc ngồi tại chỗ, mắt vẫn ngước lên được.
Trẻ không ngủ và trẻ dậy sớm: có chỗ để đi, có việc để làm
Không bắt trẻ lớn nằm im hàng tiếng. Với trẻ bốn, năm tuổi không còn buồn ngủ, nằm nghỉ yên một khoảng ngắn là hợp lý; quá lâu thì trẻ chán, cựa quậy, nói chuyện và làm bạn bên cạnh thức giấc. Sau khoảng nghỉ ấy, bé ra khỏi phòng ngủ một cách nhẹ nhàng.
Chuẩn bị sẵn một góc yên. Góc này ở ngoài phòng ngủ hoặc phía xa trong phòng, có vài hoạt động không ồn: sách tranh, xếp hình, tô màu, nặn đất. Trẻ biết trước rằng không ngủ được thì đi ra góc này, không phải nằm khóc hay gọi cô.
Một người lớn phải ở với trẻ thức. Nếu nhóm có hai người, một người trực phòng ngủ, một người ở với trẻ thức. Nếu chỉ một người, góc yên phải nằm trong tầm mắt người trực, ví dụ ngay cửa phòng ngủ mở, để vừa nhìn được trẻ ngủ vừa nhìn được trẻ chơi.
Trẻ dậy sớm được dẫn ra trước. Bé nhỏ ngủ ít hơn bình thường mà tỉnh táo thì cho dậy, dẫn đi vệ sinh, uống nước, ra góc yên. Không cố bắt ngủ lại bằng cách nằm đè vỗ mạnh hay ru mãi đến khi các bạn cũng tỉnh.
Không dùng màn hình để giữ trẻ thức yên lặng. Đưa điện thoại cho trẻ lớn xem trong giờ ngủ của bạn có vẻ tiện, nhưng ánh sáng và âm thanh làm phòng mất yên, và trẻ sẽ đòi mỗi ngày. Góc sách và đồ chơi tĩnh là đủ.
Ghi lại để trao đổi với ba mẹ. Trẻ nào bắt đầu không ngủ trưa đều đặn thì ghi lại vài ngày rồi báo ba mẹ, vì điều này ảnh hưởng giấc tối ở nhà. Ba mẹ có thể muốn con vẫn nằm nghỉ, hoặc muốn con ngủ ngắn lại; người trông làm theo điều đã thống nhất.
Ca trực khi nhóm có một người và khi nhóm có hai người
Nhóm có một người trông là trường hợp khó nhất, vì giờ ngủ trưa là lúc người ấy cũng mệt và có nhiều việc dồn: rửa bát trưa, lau nhà, chuẩn bị bữa phụ, trả lời tin nhắn ba mẹ. Nguyên tắc là sắp việc để không phải rời phòng ngủ lâu: việc nhà ồn và cần đi lại thì để sau khi trẻ dậy hoặc nhờ người nhà làm; việc ngồi được như ghi sổ, lên thực đơn thì làm tại chỗ trực. Nếu buộc phải rời phòng vài phút (đi vệ sinh), nhờ một người lớn khác trong nhà đứng thay, không để phòng ngủ không có ai.
Nhóm có hai người thì nên chia ca rõ ràng, không để hai người cùng nghĩ người kia đang trông. Một cách làm là chia giờ ngủ thành hai nửa: nửa đầu người A trực phòng ngủ, người B ăn trưa và dọn bếp; nửa sau đổi lại. Lúc đổi ca nói thành lời ngắn gọn: bé nào đã ngủ say, bé nào trằn trọc, bé nào sắp dậy. Người trực được ăn trưa trước hoặc sau ca, không ăn trong phòng ngủ.
Trong ca trực, người trực đi một vòng nhìn từng trẻ đều đặn theo cách đã ghi ở bài kiểm tra trẻ ngủ, ghi giờ vào sổ. Bé dưới một tuổi được nhìn kỹ hơn và thường xuyên hơn. Thấy bé nằm sấp, chăn trùm lên mặt, đồ vật lẫn vào nệm thì chỉnh ngay. Những dấu hiệu bất thường như thở khó, tím tái, không đánh thức được thì làm theo hướng dẫn sơ cứu và gọi 115.
Người trực cũng cần được nghỉ. Nếu chủ nhóm làm một mình cả năm, giờ ngủ trưa là lúc dễ kiệt sức nhất. Nên tính đến việc có người phụ ít nhất vào khung giờ này, hoặc giới hạn số trẻ nhận để không phải gồng; chuyện thuê người phụ có bài riêng trong mục này.
Đánh thức và chuyển sang buổi chiều không gây khóc
Cuối giờ ngủ là lúc dễ có tiếng khóc lan cả phòng. Một trình tự đánh thức nhẹ giúp buổi chiều bắt đầu êm hơn:
- Mở rèm dần, bật đèn nhẹ và mở cửa phòng cho sáng lên từ từ, không bật đèn chói hay gọi to.
- Đánh thức trẻ lớn trước, để các bé tự gấp chăn, đi vệ sinh, giúp không khí phòng chuyển sang buổi chiều.
- Trẻ nhỏ đang ngủ say thì cho ngủ thêm chút nếu ba mẹ không dặn khác; nếu cần đánh thức, ngồi cạnh, xoa lưng, gọi tên nhỏ nhẹ.
- Trẻ dậy khóc thì bế hoặc ngồi gần dỗ, cho uống nước, chờ bé tỉnh hẳn rồi mới dẫn đi; không vừa khóc vừa bị kéo đi thay đồ.
- Kiểm tra tã hoặc nhắc đi vệ sinh, thay đồ nếu ướt mồ hôi, chải tóc lại cho gọn trước bữa phụ chiều.
- Ghi giờ ngủ, giờ dậy và ghi chú (ngủ ngon, trằn trọc, không ngủ) của từng trẻ vào sổ để báo ba mẹ khi trả trẻ.
Sau giấc trưa là bữa phụ, nên bàn ghế và đồ ăn chuẩn bị sẵn từ trước. Khi trẻ vừa dậy mà phải chờ lâu, đói, mỏi, cơn khóc dễ lan sang cả nhóm. Một buổi chiều bắt đầu đều đặn như vậy mỗi ngày giúp trẻ quen nhịp, và người trông cũng bớt phải dỗ.
Câu hỏi thường gặp
Có nên bắt tất cả trẻ trong nhóm ngủ trưa cùng giờ không?
Không nên ép. Trẻ dưới một tuổi có nhịp ngủ riêng, trẻ lớn có thể không còn buồn ngủ. Cách hợp lý là cho trẻ một đến ba tuổi ngủ chung sau bữa trưa, trẻ nhỏ ngủ theo nhịp riêng, trẻ lớn nằm nghỉ yên một khoảng rồi chuyển sang góc chơi nhẹ.
Trẻ lớn không ngủ trưa thì có sao không?
Nhu cầu ngủ ngày giảm dần theo tuổi, có trẻ bốn, năm tuổi không còn ngủ trưa đều. Người trông không ép, chỉ cho nằm nghỉ một lúc, sau đó cho chơi yên ở khu khác. Nên ghi lại và báo ba mẹ để thống nhất, vì việc bỏ giấc trưa ảnh hưởng tới giấc ngủ tối ở nhà.
Người trông có được nằm nghỉ cùng trẻ trong giờ ngủ trưa không?
Không nên. Người trực ngồi ở vị trí nhìn thấy mọi trẻ và thức suốt giờ ngủ, đi vòng nhìn từng trẻ đều đặn. Nằm cạnh trẻ rất dễ ngủ quên. Nếu cần nghỉ, nhóm hai người chia ca để mỗi người có lúc ăn uống, nghỉ ngơi ngoài phòng ngủ.
Nhóm chỉ có một người trông thì giờ ngủ trưa làm việc nhà thế nào?
Chỉ làm những việc ngồi tại chỗ trực như ghi sổ, lên thực đơn. Việc cần đi lại hay gây ồn như rửa bát, lau nhà để sau khi trẻ dậy hoặc nhờ người nhà. Khi buộc phải rời phòng vài phút, nhờ một người lớn khác đứng thay, không để phòng ngủ trống người.
Ba mẹ dặn không cho con ngủ trưa quá lâu thì có làm theo không?
Có, nếu điều đó an toàn và hợp lý. Ghi lời dặn vào hồ sơ, đến giờ thì đánh thức bé nhẹ nhàng. Nếu thấy bé vẫn mệt, quấy nhiều vào buổi chiều, ghi lại và trao đổi với ba mẹ để cùng điều chỉnh, thay vì tự làm khác lời dặn.
Có nên dùng chung nệm, chăn cho trẻ ở nhóm không?
Mỗi trẻ nên có nệm, chăn, gối riêng có tên để hạn chế lây bệnh và để trẻ quen chỗ của mình. Đồ ngủ giặt định kỳ và giặt ngay khi dính bẩn, theo cách làm đã nói trong bài giặt đồ của trẻ ở mục vệ sinh và phòng bệnh.